Anneee! Ağacın ismi neden ağaç?
Çocukken dünyayı anlamaya çalışırken yalnızca gördüğümüz şeylerin ne olduğunu öğrenmeyiz. Onlara neden o isimlerin verildiğini, kelimelerin nereden geldiğini, bir sesin nasıl olup da bir şeyi işaret etmeye başladığını da merak ederiz. Dünyayı anlama ve anlamlandırma sürecimiz, dili öğrenmekle birlikte ilerler. Kimimiz kelimeleri öğrenmekle kalmaz, onları da sorgularız.
Tiyatro da biraz bu çocuk gibi değil midir? Söylenenleri olduğu gibi kabul etmek yerine sorular soran, bir sözün arkasında ne olduğunu merak eden, bazen en basit görünen cümlenin içinden başka anlamlar çıkaran bir çocuk…
Anton Çehov’un Martı oyununda Nina’nın sorduğu gibi: “Neden söylüyor bunları bana?”
Nina bu soruyu Treplev’e yöneltir. Ancak sorunun kendisi, o anın ve o konuşmanın sınırlarını aşan bir yerden gelir. Nina’nın yıllar içinde biriktirdiği, belki kendine bile itiraf edemediği, belki de başkalarına yöneltmek isteyip bir türlü dile getiremediği başka sorular da bu cümlenin içinde yankılanır. Söylenen sözün ardındaki niyeti anlamaya çalışırken, aslında kendi deneyimine, beklentilerine ve karşısındaki insanla kurduğu ilişkiye de bakar. Çehov’un ustalığı biraz da burada belirir: Bir karakterin ağzından çıkan cümle, yalnızca o karakterin dünyasına ait olmaktan çıkar; başka hayatların, başka deneyimlerin ve başka ihtimallerin de içinden geçebileceği bir alana dönüşür. Nina’nın sorusu böylece yalnızca Treplev’e yöneltilmiş bir soru olarak kalmaz. Seyirci de o sorunun açtığı belirsizliğin içinde kendi karşılıklarını aramaya başlar. Çünkü bazen bir karakterin ne sorduğundan çok, o sorunun bizde hangi düşünceleri uyandırdığıyla ilgileniriz. Aynı cümle, her karşılaşmada başka bir yere dokunabilir; kimi zaman karakterin söylemek istediğini anlamaya çalışır, kimi zaman da onun sözlerinde kendi sorularımızın yankısını duyarız.
Bir kelimenin neden o kelime olduğunu sormakla bir insanın neden o sözleri söylediğini sormak arasında elbette bir mesafe var. İlki kelimenin kendisine, ikincisi ise kelimenin ötesinde yatan niyete ve ilişkiye bakıyor. Ama ikisinde de söylenenle yetinmeme hâli var. Çünkü kelimeler yalnızca bir şeyleri adlandırmıyor; onları nasıl gördüğümüzü, nasıl anladığımızı ve birbirimizle nasıl ilişki kurduğumuzu da etkiliyor.
Bir sözcüğün sözlükteki anlamını bilmek, onun bizde uyandırdığı her şeyi bildiğimiz anlamına gelir mi? Aynı kelime herkes için aynı yere mi dokunur? Bir cümleyi anlamakla o cümlenin içindeki öfkeyi, utancı, şefkati ya da ironiyi hissetmek arasında ne var?
Deneyimlerimiz, o kelimeyle kurduğumuz bağ ve ilişkilenme…
Bu soruların hepsi bir repliğin içinde karşımıza çıkabilir. Oyuncu bir cümle söyler; seyirci o cümleyi duyar. Ama cümlenin anlamı, yalnızca kelimelerin sözlükteki karşılığından ibaret değildir. Kimin söylediği, kime söylediği, ne zaman söylediği, öncesinde ne olduğu ve hatta söylemediği şeyler de anlamın bir parçasıdır.
Tiyatroda sahne üzerinde bir anlam inşa edebiliriz; sözün hangi bedenden yükseleceğine, hangi sessizliğin içinde asılı kalacağına, hangi bakışa ya da mesafeye eşlik edeceğine karar verebiliriz. Ne var ki bütün bu tercihlerle kurduğumuz anlamın, hangi kişisel deneyimlerle birleşerek neye dönüşeceğini bütünüyle tayin edemeyiz. Çünkü sahnede kurulan anlam, seyirciyle karşılaştığı anda bizim denetimimizin ötesinde başka bir oluşa açılır.
Bebeklikten itibaren dünyayı anlama ve anlamlandırma çabamız, zamanla dil aracılığıyla biçimlenir. Gördüklerimizi, duyduklarımızı ve hissettiklerimizi adlandırmayı; deneyimlerimizi dile dökmeyi öğreniriz. Dil, kendimizi anlamak ve anlamlandırmak için başvurduğumuz araçlardan biridir. Peki, kendimizi anlamlandırırken başvurduğumuz bu araç, deneyimlerimizle kurduğumuz ilişkiyi de değiştiriyor olabilir mi?
Bu soru, psikoloji alanında da kendine bir karşılık buluyor. Çok dilli psikolojik danışmanlık üzerine yapılan araştırmalar, kişinin duygularını hangi dilde ifade ettiğiyle bu duygulara nasıl yaklaştığı arasındaki ilişkiyi ele alıyor. Leila Verkerk ve çalışma arkadaşlarının farklı araştırmaları bir araya getiren literatür taraması da anadilin çoğunlukla daha yoğun bir duygusal yük taşıdığını, ancak bu ilişkinin her bireyde aynı biçimde kurulmadığını ortaya koyuyor. Kimi zaman başka bir dil, insanın söylemekte zorlandığı şeylere bir mesafe kazanmasını ve onları başka türlü ifade edebilmesini sağlayabiliyor; kimi zamansa duygular, insanın ilk öğrendiği dilin taşıdığı yakınlıkla, çağrışımlarla ve anılarla iç içe geçiyor. Çünkü bir kelimenin anlamı sözlükte karşılığını bulduğunda tükenmediği gibi, bir dilin bizde uyandırdığı duygu da yalnızca o dilin kendisine ait değil; onunla birlikte biriktirdiğimiz deneyimlerde, hatırladıklarımızda ve kendimizi anlatma biçimimizde şekilleniyor.
Tiyatro, tam da anlamın bu belirsizliğinde bir alan açıyor. Birbirimizi bütünüyle anlamanın her zaman mümkün olmadığı bir dünyada, tiyatro bizi anlamaya çalışmaya davet ediyor. Başkasının hikâyesine, deneyimine, diline ve dünyayı algılama biçimine yaklaşmamızı sağlıyor. Sahne, bir başkasını bütünüyle anlayabileceğimizin garantisini vermiyor; ama anlamanın sınırlarıyla karşılaştığımız, kendi deneyimimizin ötesine bakmayı denediğimiz bir alan yaratıyor. Başkasının sözünü, hikâyesini ve sessizliğini kendi bildiklerimize hemen tercüme etmeden dinlemeye; aramızdaki farklılığı ortadan kaldırmak yerine ona yer açmaya çağırıyor.
Belki de anlamak, aynı yerde buluşmak değil; aynı sözün başka birinde neden başka bir yere dokunduğunu merak etmeyi sürdürmektir.
Öyleyse, “Neden söylüyor bunları bana?”
Kaynakça
Bourdieu, P. (2009). Language and Symbolic Power. Polity Press.
Çehov, A. (2014). Martı (E. Altay, Çev.). Bilge Kültür Sanat Yayınları.
Stamatiou, E. (2024). “‘Call me by my name’: Inclusive actor training for second language users.” Theatre, Dance and Performance Training.
Verkerk, L., Fuller, J. M., Huiskes, M., & Schüppert, A. (2023). “Expression and interpretation of emotions in multilingual psychotherapy: A literature review.” Counselling and Psychotherapy Research.
Vujoshevikj, S. (2015). Başka dilde oyunculuk [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi].


Yorumlar