Devised -Ortaklaşa Yaratım Tiyatroda Üretici Olmak- Yazar Olmak
Tiyatro oyunları belli metinlere sahiptir, bu metinler genellikle bir yazar tarafından kaleme alınır. Konvansiyonel üretim süreçlerinde yazarların metinleri üretim sürecinin ilk adımıdır ancak devised ya da ortaklaşa yaratım tiyatrosu örneklerinde yazarın rolünün süreci başlatan ya da oyunun dünyasını tanımlayan olmanın dışında kaldığı söylenebilir. Bu tip üretimlerde yazarlar da üretim sürecine dahil olan tüm sanatçılar gibi üretimini prova odasında kolektif katkıyla gerçekleştirir. Peki böyle süreçlerde metnin geliştirilmesinde yazarın ne kadar müdahale alanı vardır ya da ortaklaşa yaratım tiyatrosunda metin kime ait olur? Bu gibi sorular üzerinden ortaklaşa yaratım tiyatrosunda yazar rolü üstlenmek üzerine bir tartışma yapacağız. Devised üretimler her kolektifin kendi yapısına göre değişiklik gösterir. Yönetmenli ya da yönetmensiz yapılan devised üretimler olduğu gibi yazarlı ya da yazarsız gerçekleştirilen devised üretimler de vardır. Apartmanınızın bahçesinde yetiştirilecek bir çiçek olduğunu varsayalım. Bu çiçeğin yetiştirilmesi için tohumu bir komşu getiriyorsa, bir komşu sulama süreçlerini üstleniyorsa bir diğer komşu bahçenin hangi noktasının iyi güneş aldığını bilerek çiçeğin konumu için yol gösteriyorsa bu yetiştirme biçimini yazarsız ortaklaşa yaratım tiyatrosuna benzetebiliriz. Ama bahçede çiçek yetiştirileceği zaman apartmanda bir peyzaj mimarı varsa ve bir çiçeğin yetiştirilme süreçlerinde kimin ne noktada dahil olacağını planlayarak bu planı apartman sakinlerine pay ediyorsa bu kişi yazarlı ortaklaşa yaratım tiyatrosundaki yazarın işlevini üstleniyordur diyebiliriz. Çünkü yazar merkezli devised süreçlerde yazar, metnin ihtiyaçlarını belirleyerek üretime dahil olan sanatçıların bireysel katkılarını organize eder ve metnin geliştirilmesini sağlar. Aşalım Bunları ve Jonas’la Evlenmek oyunlarını üreten Reka Kolektif kendilerini “yazar odaklı devised” olarak tanımlamakta. (podcast) İki oyunda da yönetmen olarak yer alan Rıza Efe Reis provada metne kolektif yaklaşımı nasıl geliştirdiklerini şu şekilde açıklıyor: “Biz Aslı’nın getirdiği metni ayakta deniyoruz. Metin ayağa kalkıyor mu, kalkmıyor mu? Bu noktada metnin neye ihtiyacı olduğunu düşünüp kolektif tartışmayı açıyoruz. ‘Sen karakteri tanıdın artık, o karakter burada napabilir, o ne yapabilir’ üzerinden doldurmaya çalışıyoruz.” (aynı podcast) Oyunların bu kolektif üretim hali seyir deneyimini de etkiliyor. Örneğin ben, Aşalım Bunları oyununu oynadığı sezonlar içinde farklı zamanlarda üç defa izledim ve her seferinde oyunun dönüştüğüne şahit oldum. Süreçte oyunun bazı sahneleri değişip dönüşse de metin anlamında belli bir anlatı omurgası ve dili korunmuştu. Reka Kolektif’in yazar odaklı yürüttüğü devised üretim biçiminde gözlemlediğim üzere, metin sahnelemeyle dönüşse de yazarın geliştirdiği matematiğe bağlı olmanın getirisi gözlemlenebiliyor. Öyle ki hikayenin aksı, anlatı biçimi ve dili değişmese de metnin bölümleri arasındaki geçişlerin değiştirilmesi ya da bazı bölümlerinin tekrar edilmesi hikayenin seyirci tarafından alımlanışını dönüştürürken metnin matematiğinin bozulmadan korunabildiğini gösteriyor. Konvansiyonel tiyatro üretiminde genellikle ortada bir yazarın bir metni vardır ve oyunlar bu metnin etrafında canlanır. Bu üretimlerde yönetmen metnin ne şekilde sahneye konacağını belirler ve provalar metin ve reji fikri etrafında şekillenir. Ancak devised tiyatroda durum farklıdır. Devised tiyatroda üretimi bir metin başlatmaz, oyun metni provalarda ortaklaşa yaratım teknikleriyle üretilir. Alison Oddey, devised tiyatroyu metin merkezli konvansiyonel üretimden ayıran en temel meselenin süreç başlatmakla ilgili olduğunu belirtir. Metin merkezli tiyatroda süreci başlatan ve şekillendiren metnin kendisiyken devised üretimlerde sürecin nereden nasıl başlatılacağı netleştirilir ve metin süreçte şekillenir. Oddey, devised tiyatronun öncü kolektiflerinden olan People Show üzerinden örnek verir ve onların bir oyun sürecine başlarken kendilerine farklı malzemeleri temel aldıklarını söyler. Kolektiften Mark Long’a göre devised üretim süreçlerini başlatan şey bir kitap, resim ya da bir satır alıntı olabilir. Önemli olan ekibin bu güdüleyici faktörle kurduğu bağdır. Çünkü bu bağın gücü üretim sürecindeki kolektif katkıyı belirleyecektir. Devised metinlerde metnin sahipliği konusu kolektifte bir yazar olsun ya da olmasın her zaman tartışılagelmiştir. Bunun temel sebebi metnin süreç içinde kolektif malzemeyle oluşmasıdır. Metnin yazarı genellikle kolektifte yazım ile ilgili süreçleri denetleyen ve organize eden kişi olsa da metinler kolektif katkıyla şekillendirilir. Kolektifteki diğer sanatçılar da kendi malzemeleriyle metne katkıda bulunurlar. Bu katkı prova odasında yapılan bir doğaçlama da olabilir sanatçıların bireysel tanıklık ve deneyimleriyle geliştirdikleri anlatılar da olabilir. Bu kalabalık üretim hali oluşan metinleri zenginleştirse de bu metinlerin gelecekleri konusunda bazı soru işaretleri ortaya çıkmaktadır. Yazar katılımıyla gerçekleştirilen devised süreçlerin sonunda geliştirilen metinler yazara mı ait olur? Ortaklaşa geliştirilen metinler kolektife mi ait olur? Bir yandan da bu metinler başka ekipler tarafından tekrar sahnelenmek istese ne gibi aksiyonlar alınmalıdır? Bu gibi sorular kolektif süreçlerde yaratılan metinlerin sahipliği tartışmalarını derinleştirmektedir. Peki bu açıdan bakıldığında bir yazar, devised üretim yapan bir ekiple çalışırken metne nasıl yaklaşmalıdır? Ortaya çıkardığı metnin tamamen kendine ait olduğunu mu düşünmeli yoksa kolektif üretim yapan bir ekipte yazar rolünü üstlendiğini mi düşünmeli? Peki bir kolektif üretim alanında yazar olduğunu düşünürse o yazar o metinle nasıl bir sahiplik ilişkisi geliştirir? Yazarlar, yalnız başlarına ürettikleri metinler ve kolektif bir üretimin içinde geliştirdikleri metinlerle ne yönlerden farklı bağlar geliştirir? Kaynakça:
Avcı, E. (Host). (2026, 22 Nisan). Jonas’la Evlenmek ve tiyatro sahnesinde bir reality şov kurgulamak... Reka Kolektif anlatıyor [Podcast bölümü]. İçinde Şeytanın Gör Dediği. 2Yaka Podcast.
Oddey, A. (1994). Devising theatre: A practical and theoretical handbook. Routledge.


Yorumlar