top of page

Dünyanın Bedenimizdeki İzleri: Terzopoulos Metoduyla Yaratma Özgürlüğü Üzerine

7 gün önce
4 dakikada okunur

Beden yaşayan, canlı bir organizma. Etrafımızda gördüklerimizden, duyduklarımızdan, bizzat yaşadıklarımızdan etkileniyor. Kimi zaman etkisini doğrudan hissetmiyoruz bu durumların, kimi zaman da tepkisini hemen görebiliyoruz. Beden aynı zamanda oyuncular için birincil üretim aracı. İfadenin, üretimin tamamı (burada fiziksel tiyatro vs. gibi bir ayrımdan hiç söz etmeden, genel bir durumdan bahsediyorum) beden sayesinde, beden etrafında, bedenle birlikte, bedenin içinden gerçekleşiyor. Aslında belki de yalnızca oyuncular için diyerek de bu tanımı kısıtlamamak gerekiyor. Birçok meslek grubu ya da gündelik hayattaki bir çok eylem de bu şekilde gerçekleşiyor, bedenin olanaklarıyla. Fakat yaratıcı üretim kimi zaman bedenin fiziksel sınırlarının ötesine geçmeyi, en azından denemeyi de istiyor. Bu bağlamda tiyatroda birincil üretim aracımız beden olduğunda bu sınırı geçmeye açık olmak önem kazanıyor. Fakat dediğimiz gibi, her türlü dış etkenden de en çok beden etkileniyor. Sosyopolitik olaylar, gündelik stresler, ekonomik sorunlar, toplumsal cinsiyet normları yani her gün karşımıza çıkan her şey bedenin açılmasına ya da kapanmasına yol açabiliyor. Bu tür belirsizlik ve baskı anlarında zihin bir değerlendirmeye yöneliyor; “bundan sonra ne olacak?”, “ne yapmalıyım?”, “güvende miyim?, “biliyor muyum?” gibi sorular zihne ait ve aslında bu soruları üretmekte de haksız sayılmaz. Bu sorular biz oyuncuların sürekli uğraştığı meseleler haline geliyor bilerek ya da bilmeyerek. Zihnin ürettiği bu sorular, bu koruyucu mekanizma çok insani ve anlaşılır olsa da (en azından gündelik hayat için), oyuncunun yaratım alanının içine adım atmasına engel olabilir ya da bu kaygılar o alanı da etkileyebilir. Bu demek değildir ki oyuncu sosyal-politik olandan bağımsız bir varoluştur. Aksine tam olarak etkilendiklerini yaratıcı bedene geçirebilmesi, tamamen kendisine ait olan ifade biçimini ortaya çıkarabilmesi gerekir. Bu noktada Yunan tiyatro insanı Theodoros Terzopoulos’tan ve onun oyunculuk metodundan söz etmek isterim. Terzopoulos’un geliştirdiği yaklaşım, kısaca anlatmak gerekirse, tiyatroyu/oyunculuğu zihinsel ve psikolojik rol yorumlamanın ötesine taşıyarak oyuncuyu yalnızca bir bedene sahip olmaktan çıkarıp “tamamen bir beden olmaya” davet eder. Metodun temel amacı; toplumsal koşullanmaların, günlük kaygıların ve zihnin baskıladığı yaratıcı enerjinin serbest bırakılmasıdır. Metod bunun yolunu; oyuncunun toplumsal alışkanlıklar ve zihnin korumacı yapısıyla inşa ettiği “gündelik bedeni” nefes ve nefesle oluşan ritimle yapıbozuma (deconstruction) uğratarak, bedende bastırılmış duran o ham “ilkel bedeni” ortaya çıkarmakta görür. Metodda merkez pelvis ve nefestir. Beden ve zihin birbirine karşıt iki ayrı kutup olarak değil; zihnin bedene nüfuz ettiği bütüncül bir “Beden-Zihin” (body-mind) varoluşu olarak ele alınır. Metodun ana eğitmenlerinden Savvas Stroumpos’un belirttiği gibi oyuncu; “Her anın içindedir ve aynı zamanda, beden ile zihin arasındaki Kartezyen bir ikiliğin içinde kaybolmaksızın, bu anın bilincine de sahiptir”. Oyuncunun özgürleşmesi de bedenin içinde fiziksel ve zihinsel alan açarak başlar. Pratikte bu süreç; nefesin diyafram ile pelvik merkeze yönlendirilerek bedenin bütünsel bir rezonatöre dönüştürülmesiyle işler. Bedenin ve sesin bu şekilde hazırlanması gündelik bedenin sınırlarını çözmeye başlar. Zihnin denetimi gevşedikçe eylemsel bir doğaçlama alanı açılır; yöntemin “tıkalı enerji” olarak tarif ettiği o kilitlenme çözülür ve beden, canlı hafızayı aktaran bir “enerji bedenine” dönüşür. Bir oyuncu olarak bu metodu atölye ortamında üç kez deneyimleme şansım oldu. İlki sekiz yıl önceydi. Henüz tecrübesiz bir tiyatro öğrencisiyken katıldığım atölyede gündelik hayattan farklı, çok daha derin ve bedenin içinde alan açan nefesler almak, bu nefeslerin pelvisi serbest bırakmaya başlaması ve bütün bedenin adeta tek bir diyafram haline gelerek titremesi beni korkutmuştu. Bilmediğim bir alana adım attığımı hissediyor ve oradan uzaklaşmak istiyordum. Çünkü o andan sonra başıma ne geleceğini, nasıl ilerleyeceğimi bilmiyordum ve zihnim her şeyi bilmek istiyordu. Oysa özgür bir yaratıcılık bildiğimiz güvenli sınırlardan doğmuyor, tam aksine orayı aşmayı gerektiriyordu. Yaşadığım deneyimi yalnızca tecrübesizliğime bağlamak istemem; bu, zihnin bilinmeyene karşı geliştirdiği doğrudan bir savunmaydı. Bu yılki deneyimim ise başka bir eşiğe evrildi. Bedenimin yaratıcılığı açılmaya başladığı an zihnim yine devreye girdi: “Şimdi ne olacak, bundan sonra ne yapacaksın? Ne yapmam gerekiyor?” Fakat bu sefer hissettiğim şey o sınırların içinde kalmak ya da oradan kaçmak arzusu değildi. O sınırın ötesine geçmek istiyordum. Bu soruların ortaya çıkması doğaldı ama cesaret edip o bilinmez alana adım atmalıydım; çünkü bunu istiyordum, içimde oyunsu bir merak doğmuştu. Tam o an fark ettim ki ben zihnimin çizdiği sınırlardan ve korkulardan ibaret değilim. Elbette bu bir süreç; pratik ve disiplin istiyor. Fakat özgür yaratıcılığın alanına adım atmak bile insanı yalnızca tiyatro ve oyunculuk anlamında değil, hayata bakışı hakkında da düşünmeye itiyor. Bu, bütünsel bir deneyim. Bu yazı da tam olarak böyle bir farkındalıktan doğdu. Terzopoulos metodunda enerjinizi yalnızca kendinize saklamamanız, onu alanla ve diğerleriyle cömertçe paylaşmanız söylenir. Ben de hem bedensel hem de zihinsel tıkanıklıklarla boğuşan herkese dokunabilmek adına, bu atölyede deneyimlediklerimi ve düşündüklerimi cömertçe paylaşmak istedim.  Deneyimlediklerim bana şu soruyu getirdi, hep beraber düşünelim: Teknikte yer alan bu süreç, gündelik gerçeklikleri bir tür göz ardı etme ve dünyadan kaçış yolu mudur; yoksa tam olarak bizi zihne ve edilgenliğe hapseden bu sisteme eyleyerek bir tür direniş yolu olabilir mi? Çünkü toplumsal ve siyasal baskılar bizi yalnızca zihnen kaygılandırmakla kalmaz; bedenimizi kasarak, nefesimizi daraltarak bizi eylemsizleştirir. Zihnimizin kendini güvende ve bilinir bir alanda tutma ihtiyacı öncelikle gündelik deneyimlerimizden gelir. Terzopoulos’un önerdiği gibi “gündelik bedenin” savunma mekanizmalarını yıkıma uğratmak, zihnin felç edici denetimini kırıp tıkalı enerjiyi serbest bırakmak; pasif bir hali reddedip yeniden eyleyen ve yaratıcı bir özneye dönüşmenin imkanını sunabilir. Yaratıcı olmak, yaratma özgürlüğü alışılageldik kalıpların içinden çıkarak, bilinmeyen alana girmeye izin vermekle başlıyor. Zihnin güvenliğinden çıkıp bedenin ve nefesin öngörülemez, tekinsiz ara zamanına adım atmaktır bu. Peki, gerçek yaratma özgürlüğü dünyadan ve onun dertlerinden kaçmak mıdır; yoksa dünyanın bedenimizde bıraktığı şeyle başka türlü bir ilişki kurma cesareti mi? KAYNAKÇA

Decreus, F. (2019). The ritual theatre of Theodoros Terzopoulos. Routledge.

Fischer-Lichte, E. (2019). Preface. Dionysus in exile: The theatre of Theodoros Terzopoulos (s. 9–15). Theater der Zeit

Karaboğa, K. (2008). Tragedya ile sınırları aşmak: Theodoros Terzopoulos’un tiyatrosu. E Yayınları.

Stroumpos, S. (2019). Bodies in revolt: The art of performer’s psychophysical transgression in Terzopoulos’ theatre. Dionysus in exile: The theatre of Theodoros Terzopoulos (s. 95–107). Theater der Zeit

Terzopoulos, T. (2015). Dionysos’un dönüşü (Çev. B.İ. Dinçel). Habitus Kitap. 

Yorumlar


bottom of page