top of page

Sahneden Önce I: Bir Mekânı Tiyatro Yapan Ne?

11 Eki
14 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 12 Eki

Eylül’ün sonuna doğru Neon Tiyatro’nun Hiç Dünya oyunu All Saints Moda Kilisesi’nde oynandı. Bu deneyimin ardından aklımda bazı kavramlar dönüp durmaya başladı ama en çok ışık ve sahne… Oyunda ışığı ve müziği bir teknik ekip değil, sahnedeki oyuncular yönetiyordu: bazen bir panelden, bazen ellerindeki telefondan.


Bunun All Saints’te ayrıca bir etkisi vardı. Tiyatro olarak tasarlanmamış, 19. yüzyıldan kalma küçük bir neogotik kilisenin içindeydik: sivri kemerler, yüksek ahşap tavan, koyu renk ahşaplar ve “sahne”nin hemen arkasında yükselen vitraylar. Arada sahnenin arkasından bir kedi geçiyor, gölgesi vitraylara düşüyordu — All Saints’te, İstanbul’da oyun izlemenin küçük bir bonusu gibi.


Oyuncular ışığı değiştirdikçe bütün bunlar da oyunun içine girip çıkıyordu. Bazen yalnızca bir oyuncunun bedeni aydınlanıyor, bazen kilisenin mimarisi bir anda görünür hale geliyordu. Kırmızı ışığın bütün mekânı kapladığı anlar özellikle çarpıcıydı. Bir sahnede ise oyunculardan biri elindeki stroboskopu —evet, bildiğimiz çakar ışığı— diğer oyuncunun yüzüne tuttu. Işık yalnızca neyi göreceğimizi değil, nasıl göreceğimizi de değiştiriyordu.


Bütün bunların bir kilisede gerçekleşiyor olması ise aklıma başka bir soru düşürdü. All Saints hiçbir zaman tiyatro olarak inşa edilmemişti. Ama o gece önümüzde oyuncular, ışık, müzik, hareket ve anlatılan bir hikâye vardı; kilisenin mimarisi de zaman zaman bunların bir parçasına dönüşüyordu. Peki bir mekânı tiyatro mekânı yapan nedir? Sahnenin kendisi mi? Tiyatro olarak inşa edilmiş olması mı? Yoksa insanların orada bir araya gelerek bir anlatıyı birlikte deneyimlemeleri mi?


Bu yazı, o geceden yola çıkan iki yazılık bir dizinin ilki. Bu ilk yazıda Hiç Dünya’ya mekân üzerinden bakıyorum: Tiyatronun kendi tarihine kısa bir bakışla bir mekânı tiyatroya dönüştüren şeyin ne olduğunu soruyor, sonra bu sorunun peşinden yaklaşık 12 bin yıl öncesine, Taş Tepeler’e ve Göbeklitepe’ye gidiyorum. İkinci yazıda ise o gece beni en az mekân kadar etkileyen başka bir şeye, hikâyenin oyuncular arasında el değiştirerek gözümüzün önünde kurulmasına döneceğim: Karahantepe’de mekânın içine giren bedene ne yaptığını, Sayburç’ta ise bir imgenin ne zaman hikâyeye, bir hikâyenin ne zaman performansa dönüştüğünü soracağım.


Tiyatro, binasından önce


Bugün “tiyatro” dediğimizde zihnimizde oldukça tanıdık bir düzen canlanıyor: bir sahne, karşısında seyirciler, ışıklar, perde, kulis… Oysa tiyatro tarihinin büyük bölümünde performansın gerçekleştiği yer ile gündelik, dinsel ya da kamusal hayat arasında bugünkü gibi keskin bir ayrım yoktu. Batı tiyatro tarihinin geleneksel başlangıç noktası olan Antik Yunan’da tiyatro, Dionysos adına düzenlenen festivallerin ve kentin kamusal yaşamının bir parçasıydı: Büyük Dionysia’da her yıl yaklaşık bin Atinalı korolarda şarkı söyleyip dans ederken, oyunlarda sahneye çıkanların sayısı yüz civarındaydı; MÖ 4. yüzyılda halk meclisi de yılda en az bir kez Dionysos Tiyatrosu’nda toplanıyordu. Ortaçağ Avrupa’sında ise 10. yüzyıldan itibaren belgelenen Quem quaeritis gibi litürjik uygulamalarda, İsa’nın mezarına gelen kadınlarla onları karşılayan melek arasındaki kısa diyalog kilisenin içinde canlandırılıyor; altar ve koridorlar anlatının geçtiği yerlere dönüşüyordu.


Tiyatronun kendine ait bir binası olması ise sandığımızdan yeni. Bir fun fact: Roma kentinde, Pompeius MÖ 55’te tiyatrosunu yaptırana kadar kalıcı bir tiyatro binası yoktu. O ilk kalıcı tiyatronun seyirci basamaklarının en tepesinde de bir Venüs tapınağı duruyordu; antik bir anlatıya göre Pompeius yapıyı tiyatro olarak değil, basamakları seyir yeri olarak da kullanılan bir tapınak olarak sunmuştu. Seyircinin karanlıkta oturup yalnızca sahnenin aydınlandığı karanlık salon ise daha da yeni: Öncülerinden biri Wagner’in 1876’da açılan Bayreuth salonuydu, onu yaygınlaştıran da elektrik ışığı oldu. All Saints’te ışıkla karanlığın oyuna katılmasını izlerken aslında yaklaşık 150 yaşındaki bir alışkanlığın içinden bakıyorduk. Tiyatro bu binalara hiçbir zaman tamamen sığmadı da: 20. yüzyılın başında avangart sanatçılar onu sokaklara, kafelere ve —tahmin edin nereye?— kiliselere taşıdı; 1921’de Paris Dadaistleri Saint-Julien-le-Pauvre Kilisesi’ne bir “Dada gezisi” düzenlemişti. Sonraki on yıllarda site-specific performans da tiyatroyu fabrikalara, depolara, terk edilmiş yapılara ve yeniden kiliselere götürdü.


Tiyatroyu binasıyla özdeşleştirmemiz, onun uzun tarihine göre oldukça yeni bir alışkanlık. Peki binayı bir kenara koyduğumuzda geriye ne kalıyor? Yunanların kendi kelimeleri bir ipucu veriyor. “Tiyatro” kelimesi Yunanca theatron’dan, yani “seyir yeri”nden geliyor; ama tiyatronun öbür yüzünü anlatan kelime bakmaktan değil, yapmaktan geliyor: Aristoteles’in aktardığı bir görüşe göre “drama”, “yapmak, eylemek” anlamındaki dran fiilinden türemişti. Yani tiyatro bakılan yerin, drama ise orada yapılan şeyin adı. Bir mekânı tiyatroya dönüştüren şey belki de tam bu ikisinin buluşması: insanların bir yerde birlikte bakması ve orada birlikte bir şey yapması. All Saints’te o gece olan da buydu.


Bu açıdan bakınca “tiyatro Atina’da doğdu” anlatısı, ancak tiyatroyu binalar, oyun metinleri ve profesyonel oyuncularla tanımladığımızda işliyor; Hindistan’daki Natyaşastra gibi kadim kuramlar dansı, müziği ve tiyatroyu zaten tek bir kavram altında düşünür. Bizi ilgilendiren şey daha temel bir ilişkiyse —mekân, topluluk, beden, ritüel ve ortak anlatı arasındaki ilişki— neden Antik Yunan’da duralım?


Sanatın kökenlerini düşünürken mağara resimlerine, ilk heykellere, Homo sapiens’in sembolik dünyasına, hatta Neandertallere kadar gitmekte pek tereddüt etmiyoruz. O halde insanların bir araya gelerek, belirli mekânlarda, bedenleri, imgeleri, sesleri ve hikâyeleri kullanarak ortak deneyimler üretmesinin tarihini ne kadar geriye götürebiliriz? İşte bu soru bizi Antik Yunan’dan yaklaşık dokuz bin yıl daha geriye, Taş Tepeler’e götürüyor.


Taş Tepeler: Bildiğimiz sırayı bozmak

Son üç yıldır Uygarlık Tarihi dersi veriyorum ve insangillerin evriminden sonra anlattığım ilk büyük dönüşüm Neolitik Devrim ya da daha tanıdık adıyla Tarım Devrimi. Derste kullandığım ve öğrencilerimin artık uykusunda bile sayabileceği şemalardan biri oldukça klasik bir tarih anlatısını özetliyor. İnsanlar avcı-toplayıcılıktan tarıma ve yerleşik hayata geçiyor; tarımla birlikte ihtiyaçlarından daha fazlasını üretmeye, yani artı ürün elde etmeye başlıyorlar. Artı ürün depolamayı ve ticareti, bunlar da işbölümünü ve toplumsal farklılaşmayı mümkün kılıyor. Giderek karmaşıklaşan toplumlarda kayıt tutma ihtiyacı yazının, bütün bu dönüşümler de nihayetinde kentlerin ortaya çıkışının önünü açıyor.


Tarım → artı ürün → işbölümü → toplumsal karmaşıklık → yazı → kentleşme.


Bu anlatının arkasında daha temel bir varsayım da var: büyük ve kalıcı toplulukların, anıtsal yapıların, uzmanlaşmış emeğin ve karmaşık bir sembolik dünyanın ortaya çıkabilmesi için önce insanların üretici bir ekonomiye geçmesi gerektiği. İşte Taş Tepeler’in sarstığı şey tam da bu sıraydı.


Ne kadar erken bir dönemden söz ettiğimizi de akılda tutmak gerekiyor. Göbeklitepe ve Karahantepe gibi yerleşimler Çanak Çömleksiz Neolitik döneme tarihleniyor. Adı üstünde: henüz gündelik hayatın en sıradan nesnelerinden biri olarak düşündüğümüz pişmiş toprak kapların bile olmadığı bir Neolitik dünyadayız. Göbeklitepe’nin en erken anıtsal yapıları MÖ 10. binyıla, Çanak Çömleksiz Neolitik A’ya kadar uzanıyor. Bugün Harran Ovası’ndan yaz ortasında geçen biri inanmakta zorlanabilir ama 12 bin yıl önce iklim bugünkünden daha nemliydi; Göbeklitepe’nin çevresindeki bozkırda yabani buğday ve arpa, fıstık ve badem ağaçları, ceylan ve yaban koyunu sürüleri vardı.


Ve tam da bu dünyada, tarım ve hayvancılığın henüz tam anlamıyla yerleşmediği bir dönemde, büyük ölçekli kolektif emeğin örgütlenebildiğini görüyoruz. İnsanlar tonlarca ağırlıktaki taşları çıkarıyor, taşıyor, biçimlendiriyor ve dikiyor; özenle düzenlenmiş yapılar inşa ediyor; taşların üzerine hayvanları ve insan bedenlerini işliyor; ortak mekânlarda bir araya geliyordu. Eski şemada toplumsal karmaşıklığın sonuçları olarak görmeye alıştığımız bazı şeyler, zincirin çok daha erken bir noktasında karşımıza çıkıyor.


Ortaklaşa kurulan mekânlar


Bu yeni tabloda benim için en çok öne çıkanı mekânların farklılaşması. Taş Tepeler’de yalnızca insanların barındığı gündelik yapılardan oluşan yerleşimler görmüyoruz. Bunların yanında arkeoloji literatüründe özel yapılar ya da ortak yapılar (communal buildings) olarak tanımlanan; ölçeği, mimarisi ve iç düzenlemeleriyle gündelik yapılardan ayrışan yapılar da var. Göbeklitepe, Karahantepe ve Sayburç’ta farklı biçimlerde karşımıza çıkan bu yapılar, insanların belirli mekânları topluluğun bir araya geldiği ortak faaliyetler için özellikle düzenlediğini gösteriyor. Üstelik büyük dikilitaşların çıkarılması, biçimlendirilmesi, taşınması ve dikilmesi düşünüldüğünde, bu mekânların kendileri de ciddi bir kolektif emek ve koordinasyonun ürünü. Yani burada yalnızca ortak kullanılan değil, daha en başından ortaklaşa üretilmiş mekânlarla karşı karşıyayız. Tiyatro sorusu açısından bu küçük bir ayrıntı değil. Bir mekânı tiyatroya dönüştüren şeylerden biri de onun bir topluluk tarafından birlikte kurulması, hazırlanması ve sahiplenilmesi değil mi?


Bu ortak mekânların ne kadar erken ortaya çıktığını Çakmaktepe gösteriyor. Şanlıurfa’nın yaklaşık 20 kilometre güneybatısındaki bu yerleşme MÖ 10. binyılın başlarına, yerleşikliğin en erken aşamalarından birine tarihleniyor. Burada anakayaya oyulmuş küçük yuvarlak evlerin yanında, yaklaşık 16 metre çapında, içinde bir sekisi olan yuvarlak bir ortak yapı bulundu. Yani yerleşik hayatın daha ilk adımlarında insanlar, barınacakları evlerin yanında bir araya gelecekleri bir mekân da inşa ediyordu.


Bu kolektif emek, işbölümü ve uzmanlaşma açısından da ilginç. Böylesine büyük projelerin gerçekleştirilebilmesi ister istemez bazı sorular doğuruyor: Bu taşları kim çıkardı, kim biçimlendirdi, kim taşıdı? Emek nasıl koordine edildi? Bazı insanlar belirli işlerde diğerlerinden daha mı uzmanlaşmıştı? Kim karar veriyordu? Bunlar bize henüz kentlerde gördüğümüz anlamda mesleklerin, sınıfların ya da kurumsallaşmış hiyerarşilerin varlığını göstermiyor. Ama uzmanlaşmanın ve farklı toplumsal rollerin köklerini yalnızca tarımsal artı ürünün ve kentlerin ortaya çıkışından sonra aramamamız gerekebileceğini düşündürüyor. Tiyatro açısından bu sorular bana tanıdık geliyor: Bir topluluk içinde kimin anlattığı, kimin yaptığı ve kimin baktığı, yani rollerin nasıl ayrıştığı, tiyatronun da en temel sorularından biri.


Mesele yalnızca Göbeklitepe değil; bunu söylemek bugün birkaç yıl öncesine göre bile çok daha kolay. Göbeklitepe’de sistematik kazılar 1995’te başlamış olsa da Karahantepe’de ancak 2019’da başladı; Taş Tepeler ise 2021’de bölgesel bir araştırma projesine dönüştü. Aynı yıl Sayburç’ta da kazılar başladı. Bugün ise Göbeklitepe ve Karahantepe’nin yanı sıra Sefertepe, Harbetsuvan ve Çakmaktepe gibi yerleşmelerle 12 kazı noktasına ulaşan geniş bir araştırma alanından söz ediyoruz.


Bu ölçek tartışmanın kendisini de değiştiriyor. Birkaç yıl öncesine kadar tartışmanın merkezinde neredeyse tek başına duran Göbeklitepe’nin çevresinde şimdi aynı Neolitik dönüşümün farklı yüzlerini gösteren bütün bir arkeolojik coğrafya beliriyor. Yeni kazılar da hâlâ yeni yapılar, heykeller, kabartmalar ve gündelik yaşama ilişkin bulgular ortaya çıkarıyor. Dolayısıyla karşımızda tek bir sıra dışı “tapınak”tan çok, yaklaşık 12 bin yıl önce Yukarı Mezopotamya’da insanların yerleşiklik, kolektif emek, ortak mekânlar, insan ve hayvan imgeleri ve ritüellerle kurduğu ilişkinin baştan düşünülmesini gerektiren daha geniş bir dünya var.


Bu yerleşimler birbirinden kopuk da değil. Harbetsuvan Tepesi’nden kuş uçuşu 35 kilometre uzaktaki Göbeklitepe çıplak gözle görülebiliyor, 7 kilometre ötedeki Karahantepe de. Kazı ekibi, yerleşmelerin birbirini görebilmesinin dönemin düşünsel dünyasında bir anlamı olabileceğini düşünüyor. Theatron’un “seyir yeri” demek olduğunu hatırlayınca, bütün bir manzaranın birbirine bakan tepelerden oluşması bana ayrıca düşündürücü geliyor.


Bu yüzden Taş Tepeler Neolitik Devrim anlatısını ortadan kaldırmıyor; onu doğrusal olmaktan çıkarıyor. Tarımın, yerleşikliğin, toplumsal örgütlenmenin, ritüelin ve sembolik dünyanın birbirini sırayla takip ettiği tek yönlü bir merdiven yerine, bunların birbirini etkilediği çok daha karmaşık bir süreç görmeye başlıyoruz. Belki de burada sorulması gereken, insanın mı değiştiği yoksa insanların birlikte yaşama biçiminin mi değiştiği. Aynı yerde, kuşaklar boyunca, daha kalabalık topluluklar halinde yaşamak; senden önceki kuşakların kurduğu yapıları kullanmak ve onları senden sonrakilere bırakmak demek. Böyle bir dünyada mekân yalnızca içinde yaşanan bir yer olmaktan çıkıp topluluğun ortak geçmişini taşıyan bir hafızaya dönüşüyor.


Benim için meselenin düğümlendiği yer de burası. Çünkü o zaman ritüel, ortak imgeler, şölenler, hikâyeler ya da insanların belirli mekânlarda bir araya gelerek gerçekleştirdiği kolektif eylemler, “önce hayatta kalalım, sonra kültür üretiriz” diye özetlenebilecek bir tarihin sonradan ortaya çıkan süsleri olmaktan çıkıyor. İnsanların yeni bir biçimde birlikte yaşamayı öğrenmesinin tam ortasına yerleşiyorlar. Tiyatronun da çoğu zaman tam bu türden bir “süs” muamelesi gördüğünü düşündüğümde, bu fikir tiyatro tarihine bakışımı da değiştiriyor: Birlikte bir şeyi izlemek, anlatmak ve yeniden yaşamak, topluluk olmanın sonradan eklenen bir lüksü değil, belki de onu mümkün kılan pratiklerden biriydi.


Göbeklitepe değişirken hikâye de değişti


Bir de başka bir değişim var: Göbeklitepe’yi nasıl anladığımız, kazılar ilerledikçe değişti. Kazıların ilk yıllarında öne çıkanlar devasa T biçimli dikilitaşlar, üzerlerindeki hayvan kabartmaları ve merkezinde daha büyük dikilitaşların bulunduğu anıtsal yapılardı. Buna karşılık o dönemde gündelik yaşama ve kalıcı yerleşime ilişkin kanıtlar aynı açıklıkta görünmüyordu. Bu nedenle Göbeklitepe uzun süre çevrede yaşayan avcı-toplayıcı toplulukların belirli zamanlarda bir araya geldiği özel bir ritüel merkez olarak yorumlandı. “Dünyanın en eski tapınağı” gibi epey iddialı bir unvanla ünlenmesi de büyük ölçüde buradan geliyor.


Fakat kazılar ilerledikçe konut olarak yorumlanan yapılar, öğütme taşları, taş kaplar, hayvan kemikleri, bitkisel gıdaların işlenmesine ilişkin izler ve suyun depolanmasına yönelik düzenlemeler gibi gündelik yaşamın maddi izleri giderek daha görünür hale geldi. Yalnızca tören yapmak üzere ziyaret edilen, gündelik hayattan ayrılmış bir “kutsal merkez” fikri de yerini daha karmaşık bir tabloya bıraktı: insanların yaşadığı ve gündelik faaliyetlerini sürdürdüğü, ama aynı zamanda son derece özel ortak yapıların da bulunduğu bir yerleşim.


Kazılar mekânın biçiminin de zaman içinde değiştiğini gösteriyor. Göbeklitepe’nin en erken anıtsal yapıları dairesel ya da oval planlı: ortada iki büyük dikilitaş, çevresinde onları kuşatan duvarlar ve sekiler. Daha geç evrelerde ise hem Göbeklitepe’de hem de Taş Tepeler’in başka yerleşimlerinde dörtgen planlı yapılar çoğalıyor. Bu geçiş yalnızca ortak yapılarda değil konutlarda da görülüyor ve Yakın Doğu Neolitiği’nin genelinde izlenebiliyor. Arkeologlar köşeli mimarinin önemine uzun zamandır dikkat çekiyor: Dörtgen mekânlar yan yana eklenebiliyor, bölünebiliyor, büyütülebiliyor; böylece hanenin, depolamanın ve mülkiyetin yeni bir düzenine yer açıyor.


Tiyatro açısından bu ayrım bana özellikle düşündürücü geliyor. Dairesel bir mekânda köşe, dolayısıyla ön ve arka yoktur; insanlar bir merkezin etrafında, birbirlerini görerek toplanır. Köşeli bir mekân ise bir yöne, bir girişe, bir “ön”e göre düzenlenir. Taş Tepeler’in en doğusundaki Sefertepe’de açığa çıkarılan yapıların çoğu bu geç evreye ait dörtgen planlı yapılar; iki ayrı mekânda dikilitaşların birbirine bakacak biçimde karşılıklı yerleştirilmiş olması, köşeli bir mekânda bakışın nasıl düzenlenebileceğine dair küçük ama düşündürücü bir ayrıntı. Tiyatronun kendi tarihinde de benzer bir hareket var: Epidauros gibi örneklerde çember biçimli orkestranın etrafında toplanan seyirciden, sahneyle seyirciyi karşı karşıya yerleştiren proscenium’a uzanan bir yol. İki tarih arasında doğrudan bir bağ kurmuyorum; ama bir topluluğun nasıl bir araya geldiği, mekânın biçimine de yazılıyor.


Göbeklitepe’nin uzun süre bir “ritüel merkez” olarak görülmesi, tiyatro tarihinin çok eski bir sorusunu da akla getiriyor: Tiyatro ritüelden mi doğdu? Aristoteles, Poetika’da tragedyanın dithyrambos korolarından, komedyanın ise fallik şarkılardan geliştiğini söyler. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Jane Ellen Harrison ve Gilbert Murray’in öncülük ettiği Cambridge Ritüelcileri (Cambridge Ritualists) ise bunu, tragedyanın her yıl ölüp yeniden doğan bir yıl ruhu etrafındaki mevsimsel ritüellerden doğduğunu savunan sistematik bir teoriye dönüştürdü. Bu çizgiyi Göbeklitepe’ye kadar uzatmak cazip: Ritüel buradaysa, tiyatronun kökü de burada olmalı. Ama bugün bu kadar doğrusal bir anlatıya mesafeli yaklaşılıyor. Eric Csapo ve Margaret C. Miller’ın gösterdiği gibi ritüel ile drama, katılanla izleyen arasındaki sınırlar tarih boyunca bizim bugün kurduğumuz kadar belirgin değil; Richard Schechner da ritüeli tiyatroyu besleyen kaynaklardan yalnızca biri olarak görür, oyun, eğlence ve yarışma da en az onun kadar belirleyicidir. Göbeklitepe’nin değişen yorumu da aynı yöne işaret ediyor: Burada ritüel, gündelik hayattan kopuk bir “kutsal merkez”de değil, insanların yaşadığı, yemek yaptığı ve birlikte çalıştığı bir yerleşimin içinde duruyor.


Seyir yerinden önce katılma yeri


Ortak mekânların yalnızca bakmak için değil, katılmak için kurulmuş olabileceğini düşündüren örnekler Taş Tepeler’le de sınırlı değil. Aynı dönemde, bugünkü Ürdün’ün güneyindeki WF16 yerleşiminde kazı ekibi, çevresindeki yapılardan neredeyse on kat büyük, içinde amfitiyatroyu andıran geniş sekiler bulunan bir ortak yapı ortaya çıkardı. Yaklaşık 11.600 yıl öncesine tarihlenen bu yapı, ritüelleştirilmiş bir toplanma yeri olarak yorumlanıyor. Yani Neolitikleşmenin erken evrelerinde Güneybatı Asya’nın farklı köşelerinde insanlar, bir araya gelip birbirini görebilecekleri, birlikte oturup bir şeye katılabilecekleri mekânlar inşa ediyordu.


Burada aklıma yeniden o iki Yunanca kelime geliyor: theatron ve drama, bakılan yer ve yapılan şey. Ama bu ortak mekânlarda bir araya gelmek yalnızca bakmak anlamına gelmiyor olabilir. Göbeklitepe’de büyük miktarda hayvan kemiği, öğütme taşları ve büyük taş kaplar gibi buluntular, toplu şölenlerin izleri olarak yorumlanıyor. Erika Fischer-Lichte’nin kurban yemekleri için söylediği gibi, birlikte yemek yalnızca bir paylaşım değil, katılanlar arasında bir topluluk kurmanın da yolu; insanları birbirine bağlayan şey, yeme ve içme eyleminin kendisi. Bir araya gelmek burada aynı zamanda yemek, içmek, hareket etmek, katılmak ve hatırlamak demek. Yani yemekle gösterinin aynı akşamda buluşmasının, sandığımızdan biraz daha eski bir geçmişi olabilir. Belki de Neolitik ortak mekânlar bize “seyir yeri”nden önce bir “katılma yeri”ni gösteriyor.


Tapınak mı, tiyatro mu?


Bence burada asıl dikkat çeken, yalnızca Göbeklitepe hakkındaki fikrimizin değişmiş olması değil. Onu tarif etmek için kullandığımız kelimelerin de sorgulanmaya başlaması.

“Tapınak” dediğimiz anda yalnızca bir yapıyı tarif etmiyoruz. Din, ibadet, kutsallık, tanrılar, rahiplik ve kutsal olanla gündelik olan arasında bir ayrım gibi çok daha sonraki toplumlardan tanıdığımız kategorileri de beraberinde getiriyoruz. Bu nedenle yukarıda sözünü ettiğim special building ya da communal building gibi daha açık uçlu kavramlar burada işe yarıyor: yapının işlevini baştan “tapınak” olarak belirlemek yerine, onun gündelik yapılardan ayrıştığını ve topluluk tarafından ortaklaşa kullanılmış olabileceğini tarif ediyorlar. Nitekim Harbetsuvan’da ortasında bir çift dikilitaş bulunan dörtgen bir yapı bile, içindeki buluntulara bakılarak bir kült yapısından çok bir ev olarak yorumlanıyor. Dikilitaş görünce “tapınak” demek ne kadar kolaysa, o kadar yanıltıcı olabilir. “Tapınak” demekte bu kadar temkinliysek, 12 bin yıllık bir mekâna “tiyatro” derken de en az o kadar temkinli olmamız gerekmez mi? Artık “Bu bir tapınak mı?” sorusundan önce şunları sorabiliriz: İnsanlar burada ne yapıyordu? Kimler bir araya geliyordu? Bu mekânlarda nasıl hareket ediyor, neye bakıyor, hangi imgelerle karşılaşıyorlardı?


Bir Mekân Ne Zaman Başka Bir Şeye Dönüşür?


Bütün bunlardan sonra aklım yeniden All Saints’te izlediğim Hiç Dünya’ya dönüyor. O gece kilisenin kendisinde fiziksel olarak olağanüstü bir değişiklik olmamıştı. Sivri kemerler, yüksek ahşap tavan, koyu renkli ahşap yüzeyler, vitraylar yerli yerindeydi. Ama Hiç Dünya herhangi bir tiyatro salonundan alınıp bir kilisenin içine yerleştirilmiş gibi durmuyordu. Vitraylar, yükseklik, ahşap, karanlık, kırmızı ışık, oyuncuların mekân içindeki hareketi — hepsi birlikte o geceki deneyimin parçası olmuştu. Fiziksel mekân değişmemişti; değişen, insanların o mekânla yaptığı şeydi. Tiyatro kuramcısı Erika Fischer-Lichte’nin ayrımıyla söylersek, kilisenin mimari mekânı oyundan önce de oradaydı, oyundan sonra da orada kaldı; ama ışıkla, sesle ve oyuncuların hareketiyle o gece yalnızca bir kez var olan bir performans mekânı kuruldu.


Göbeklitepe’ye bakarken yaşadığımız değişim de aslında buna benziyordu. Eğer 12 bin yıllık bir yapıya bakarken önce ona bugünden bir isim vermek yerine orada gerçekleşen insan eylemlerini anlamaya çalışıyorsak, Taş Tepeler’de bir tiyatro binası aramak yerine, insanların mekânı, bedeni, hareketi, imgeyi ve ritüeli nasıl ortak bir deneyime dönüştürdüğüne bakabiliriz. Aradaki uçurumu ve bambaşka dünyaları elbette görmezden gelemeyiz; ama ne All Saints’e “kilise” demek o gece orada olanı anlatmaya yetiyor, ne de Göbeklitepe’ye “tapınak” demek. İkisinde de mekânı dönüştüren şey, insanların orada birlikte yaptıkları.


Bu açıdan All Saints yalnızca benim bu yazıya başladığım yer değil; tiyatro ile mekân arasındaki uzun ve biraz da döngüsel ilişkinin bugünkü örneklerinden biri. Bir bakıma tiyatro, yüzyıllar boyunca kendisine özel bir bina ve sahne kazandıktan sonra, yeniden başka mekânların ne yapabildiğini keşfetmeye başlıyor.


Dizinin ikinci yazısında Taş Tepeler’den ayrılmadan Karahantepe’ye ve Sayburç’a gidiyorum: Mekânın içine giren bedene ne yaptığına ve bir hikâyenin ne zaman performansa dönüştüğüne bakacağım.


Başlangıçta “Bir mekânı tiyatro mekânı yapan nedir?” diye sormuştum. Şimdi bu soru bana biraz dar geliyor. Asıl merak ettiğim artık şu: Sahneden, oyuncudan ve yazılı metinden önce, insanların bir mekânı ortak bir anlatı deneyimine dönüştürmesinin izlerini nerede arayabiliriz?


Kaynakça


Aristotle. (1995). Poetics. In S. Halliwell (Ed. & Trans.), Aristotle: Poetics; Longinus: On the Sublime; Demetrius: On Style. Loeb Classical Library 199. Cambridge, MA: Harvard University Press.


Banning, E. B. (2011). So fair a house: Göbekli Tepe and the identification of temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology, 52(5), 619–660. https://doi.org/10.1086/661207.


Clare, L. (2020). Göbekli Tepe, Turkey: A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019). e-Forschungsberichte des Deutschen Archäologischen Instituts, 2020(2), 1–13. https://doi.org/10.34780/efb.v0i2.1012.


Csapo, E., & Miller, M. C. (Eds.). (2007). The Origins of Theater in Ancient Greece and Beyond: From Ritual to Drama. Cambridge: Cambridge University Press.


Dastarlı, E., & Okkalı, İ. C. (2024). Performansın köklerine inmek/sınırlarını belirlemek: Neo-şamanist bir ritüel olarak performans sanatı. Sanat Tarihi Yıllığı, 33, 21–47. https://doi.org/10.26650/sty.2024.1419851


Dietrich, L., Meister, J., Dietrich, O., Notroff, J., Kiep, J., Heeb, J., Beuger, A., & Schütt, B. (2019). Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE, 14(5), e0215214. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0215214


Dietrich, O., Heun, M., Notroff, J., Schmidt, K., & Zarnkow, M. (2012). The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities: New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey. Antiquity, 86(333), 674–695. https://doi.org/10.1017/S0003598X00047840.


Dietrich, O., Köksal-Schmidt, Ç., Notroff, J., & Schmidt, K. (2013). Establishing a radiocarbon sequence for Göbekli Tepe: State of research and new data. Neo-Lithics, 1/13, 36–47.


Fischer-Lichte, E. (2005). Theatre, Sacrifice, Ritual: Exploring Forms of Political Theatre. London & New York: Routledge.


Fischer-Lichte, E. (2014). The Routledge Introduction to Theatre and Performance Studies (M. Arjomand & R. Mosse, Eds.; M. Arjomand, Trans.). London & New York: Routledge.


Fischer-Lichte, E. (2016). Performatif Estetik (T. Acil, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.


Flannery, K. V. (1972). The origins of the village as a settlement type in Mesoamerica and the Near East: A comparative study. In P. J. Ucko, R. Tringham, & G. W. Dimbleby (Eds.), Man, Settlement and Urbanism (pp. 23–53). London: Duckworth.


Güngör, İ. (2021). Richard Schechner ve bir eşiksellik paradigması: Performans. yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, 26, 161–171. https://doi.org/10.17484/yedi.853668


Harrison, J. E. (1912). Themis: A Study of the Social Origins of Greek Religion. Cambridge: Cambridge University Press.


İldun, T. (2024). Discovering a new Neolithic world. Archaeology, 77(2), 22–29. Archaeological Institute of America.


Karul, N. (2022). Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi: Taş Tepeler. Arkeoloji ve Sanat, 169.


Karul, N. (2024). Taş Tepeler – Yeni bir hikâye. Aktüel Arkeoloji, 96, 88–101.


Karul, N., Baird, D., Clare, L., Erdalkıran Aslan, M., Güldoğan, E., Miyake, Y., Özdoğan, E., Shimogama, K., Şahin, F., & Uludağ, C. (2025). Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi – Taş Tepeler: Son çalışmalar, yeni sonuçlar. In A. Engin, K. Özçelik, Ş. S. Çokay Kepçe, V. M. Tekinalp, F. Yıldırım, & M. Özturan (Eds.), Geleceğe Miras: Türkiye Arkeolojisinin Altın Çağı (pp. 55–90). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.


Kaye, N. (2000). Site-Specific Art: Performance, Place and Documentation. London & New York: Routledge.


Martin, R. P. (2007). Ancient theatre and performance culture. In M. McDonald & J. M. Walton (Eds.), The Cambridge Companion to Greek and Roman Theatre (pp. 36–54). Cambridge: Cambridge University Press.


Mithen, S. J., Finlayson, B., Smith, S., Jenkins, E., Najjar, M., & Maričević, D. (2011). An 11,600 year-old communal structure from the Neolithic of southern Jordan. Antiquity, 85(328), 350–364. https://doi.org/10.1017/S0003598X00067806


Murray, G. (1912). Excursus on the ritual forms preserved in Greek tragedy. In J. E. Harrison, Themis: A Study of the Social Origins of Greek Religion. Cambridge: Cambridge University Press.


Pearson, M. (2010). Site-Specific Performance. Basingstoke: Palgrave Macmillan.


Schmidt, K. (2010). Göbekli Tepe—the Stone Age sanctuaries: New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica, 37, 239–256. https://doi.org/10.4312/dp.37.21.


Şahin, F., & Miyake, Y. (2025). Çakmaktepe’den avcı-toplayıcı yerleşiklere dair yeni veriler. Arkeoloji Dergisi, 34, 1–28. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.1665758.


Taş Tepeler – Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi. (t.y.). Yerleşmeler: Çakmaktepe, Harbetsuvan, Sayburç, Sefertepe. Resmî internet sitesi. https://tastepeler.org


Wilkie, F. (2002). Mapping the terrain: A survey of site-specific performance in Britain. New Theatre Quarterly, 18(2), 140–160.



Yorumlar


bottom of page