Seyirci de böyle mi düşünüyor?
Son birkaç yıldır izleyeceğim oyunları belirlerken, daha önce pek ihtiyaç duymadığım bir hesabın içine giriyorum ne yazık ki. Eskiden görmek istediğim oyunlara gidemediğimde mesele çoklukla zamandı. Bugün zamanım olsa bile dört-beş oyun arasından ikisini seçmek zorunda kalabiliyorum. Üstelik benim mesleğim tiyatro. Bu yalnızca kişisel bir durum da değil. İstanbul Planlama Ajansı’nın 2026 araştırmasında, ekonomik koşullar nedeniyle konser ve tiyatro bileti harcamalarını kısmak zorunda kaldığını söyleyenlerin oranı yüzde 37,6. Kültür-sanat etkinliklerine katılımın önündeki en büyük engel ise bilet ve giriş ücretleri. Dolayısıyla son yıllarda bağımsız tiyatrolarda sıkça konuştuğumuz “seyirci gelmiyor” meselesine belki biraz daha dikkatli bakmak gerekiyor. Gerçekten seyirci mi azalıyor? Yoksa seyirci artık daha fazla oyun arasından daha azını mı seçebiliyor? Üretim arttığı halde seyirci aynı hızda büyümüyor mu? Ekonomik koşullar mı belirleyici? Temsil günleri ve saatleri mi? İnsanların önündeki kültürel seçeneklerin çoğalması mı? Yoksa mesele biraz da bizim yaptığımız tiyatroda mı? Bunların hepsi mümkün. Sorun şu ki hangisinin ne kadar etkili olduğunu pek bilmiyoruz. TÜİK’in son yıllardaki verileri en azından tiyatro seyircisinin bütünüyle ortadan kaybolduğunu söylememize izin vermiyor. 2023-24 sezonunda Türkiye’de tiyatro seyircisi yüzde 28,2 artarken oynanan eser sayısı da yüzde 18,5 arttı. Yani hem seyirci sayısı hem sahnelenen eser sayısı büyüdü. Fakat bu toplam rakamların içinde devlet ve belediye tiyatrolarından büyük ticari prodüksiyonlara, sabit mekânı olan özel tiyatrolardan kendi sahnesi olmadan dolaşan bağımsız ekiplere kadar çok farklı yapılar bulunuyor. Toplam sayı bize bağımsız tiyatronun ne yaşadığını tek başına anlatmıyor. Belki ilk problemimiz tam da bu. Bağımsız tiyatronun bir seyirci sorunu olduğunu söylüyoruz ama o seyirciyi yeterince tanımıyoruz. Gelmeyen kim?
Gelemeyen kim?
Daha önemlisi, gelen kim?
Bunlar birbirinden farklı meseleler. Bir insan tiyatroya gitmek istemediği için gelmiyorsa başka bir şey konuşmamız gerekir. Gitmek istediği halde bütçesi yetmediği için gelemiyorsa başka bir şey. Oyunlardan haberdar olmadığı için gelmiyorsa başka; önündeki beş oyundan hangisini seçeceğini bilemediği için gelmiyorsa başka. Bir de belki hiçbirimiz için çok kolay olmayan şu ihtimal var:
Gelmeyen ya da artık daha seyrek gelen seyirciye yeterince merak edeceği bir şey vaat edebiliyor muyuz? Bunu söylerken deneysel tiyatroların sayısı artmalı gibi bir şeyden bahsetmiyorum.
Sözünü ettiğim şey tiyatronun kendi imkânlarını ne kadar kullandığı.
Sinemanın çok güçlü bir gerçeklik yanılsaması var. Bir insanın öldüğünü, bir binanın yıkıldığını, yılların geçtiğini neredeyse gerçekmiş gibi gösterebilir. Tiyatronun gücü ise çoğu zaman başka yerde. Sahnenin üzerinde ölümü göstermek için oyuncunun yere düşüp gözlerini kapatması gerekmeyebilir. Oyunun başından beri kurulmuş bir kuralın ilk kez bozulması da ölüm olabilir. Bir oyuncunun alanı terk etmesi, bir ışığın artık yanmaması, bütün oyun boyunca seyirciye hiç bakmamış bir oyuncunun ilk kez dönüp ona bakması da aynı anlamı taşıyabilir.
Beni tiyatroda hâlâ heyecanlandıran şey biraz bu: Gösterdiğinin arkasında bir sahne zekâsı olduğunu hissetmek. Bunun en güçlü örneklerinden biri War Horse. Michael Morpurgo’nun romanından Nick Stafford tarafından uyarlanan oyun, 2007’de Londra’daki National Theatre’ın Olivier sahnesinde Marianne Elliott ve Tom Morris rejisiyle prömiyer yaptı. Güney Afrikalı Handspring Puppet Company’nin tasarladığı, oyuncular tarafından seyircinin gözleri önünde hareket ettirilen gerçek boyutlu at kuklaları prodüksiyonun merkezindeydi. Kuklacıları görüyoruz, mekanizmayı görüyoruz; illüzyonun nasıl üretildiği bizden saklanmıyor. Buna rağmen bir süre sonra Joey ve Topthorn’u birer kukla olarak değil, yaşayan varlıklar olarak izlemeye başlıyoruz. National Theatre yapımı daha sonra farklı ülkelere de taşındı. Beni asıl ilgilendiren ise bu büyük prodüksiyonun gösterişi değil, sahne dilinin zekâsı. Örneğin Topthorn öldüğünde, ölümün gerçekçi bir taklidini yapmaya çalışmıyorlar. Onu canlandıran kuklacılar atı sahnede bırakıp çekiliyor. Birkaç saniye önce nefes aldığına inandığımız beden hâlâ orada; değişen tek şey, ona hayat veren insanların artık orada olmaması. Ölüm, gösterilen bir olaydan çok, oyunun başından beri kabul ettiğimiz kuralın bozulmasıyla ortaya çıkıyor. National Theatre’ın eğitim materyalinde bu anın seyircide yarattığı güçlü duygusal etkiden özellikle söz ediliyor. Buradaki mesele büyük bir prodüksiyon yapmak değil. Mesele kuklaların maliyeti, sahnenin büyüklüğü, pahalı dekorlar, daha fazla teknoloji ya da ille de alışılmadık bir biçim de değil. Asıl mesele, bir anlatım problemini yalnızca sahnede mümkün olabilecek bir fikirle çözmek. Bazen bunu dev bir kukla yapar, bazen bir sandalye, bazen de yalnızca bir ışık tasarımı. Son derece klasik bir Çehov rejisi de aynı sahne zekâsıyla insanı şaşırtabilir. Mesele yenilik yapmak değil; sahnenin imkânlarını yeniden düşünmek. Ve içinde yaşadığımız dönemde bunun seyirci açısından daha da önemli olabileceğini düşünüyorum. Çünkü insanların hem parası hem zamanı sınırlıyken “bu akşam neden tiyatroya gideyim?” sorusu daha ağır hale geliyor. Bunun cevabının yalnızca “iyi oyun yapalım” olduğundan emin değilim. Zaten herkes iyi oyun yapmak üzere prova yapıyor. Belki tiyatronun daha merak edilir bir yer olması gerekiyor.
Ama burada yine aynı duvara çarpıyoruz:
Bunu gerçekten seyirci mi istiyor?
Bilmiyorum. Son yıllarda Nora – Bir Bebek Evi ve Cadı Kazanı gibi çok kıymetli, ağır meselelerle uğraşan eserlerin içinde oyuncu olarak yer aldım. Elbette bu oyunların içinde de mizah var; hayatın kendisi gibi, en karanlık yerde bile bütünüyle kaybolmuyor. Ama bugün yeni bir oyuna başlarken kendi adıma, derdinden ve derinliğinden vazgeçmeden komediyi daha fazla taşıyan, insana biraz nefes de açan bir hikâyenin içinde olmak istiyorum. Belki bu, yalnızca oyuncu olarak değil, içinde yaşadığımız dönemin ağırlığını her gün hisseden biri olarak duyduğum bir ihtiyaç. Seyirci de böyle mi düşünüyor?
Belki.
Ama bilmiyorum.
Bu “bilmiyorum” giderek yazının en önemli yerine dönüşüyor galiba. Çünkü kendi tiyatromuzun seyircisi söz konusu olduğunda bile çoğu zaman bildiğimizden çok tahmin ediyoruz. Kim olduklarını, başka hangi etkinliklere gittiklerini, bizi neden seçtiklerini, bir oyuna ikinci kez neden geldiklerini, hangi fiyatın onlar için eşik oluşturduğunu, hangi saatte tiyatroya daha rahat gelebildiklerini ne kadar biliyoruz? Bu mesele Türkiye’de hiç araştırılmamış da değil. Nilşah Çavdar’ın 2017’de İstanbul’daki tiyatro seyircisi üzerine yaptığı çalışmada 400 seyirciyle anket yapılmış, tiyatro temsilcileriyle görüşülmüş. Araştırmanın ilginç taraflarından biri, kurumların seyircilerine ilişkin güçlü gözlemleri bulunmasına rağmen bunların her zaman sistematik biçimde ölçülmemesi. Dokuz yıl sonra hâlâ bu sorular güncelliğini koruyorsa, belki buraya biraz daha dikkatli bakmamız gerekiyor. Çünkü seyirciyi tanımak, seyircinin istediğini yapmak demek değil. Sanatçı anlatmak istediği şeyi yine anlatır; mesele, karşısında kimin bulunduğunu bilmenin o şeyi nasıl anlatacağını değiştirebilmesi. Belki bunu bir radyo frekansı gibi düşünmek mümkün. Yayındaki şarkı değişmez; ama onu parazitin içinden temiz biçimde duyabilmek için bazen frekansı doğru yere ayarlamak gerekir. Seyirciyi tanımak da anlatacağımız şeyi değiştirmek değil; o şeyin karşı tarafa daha net, daha sahici bir biçimde ulaşmasını sağlayacak doğru frekansı aramak belki. Bağımsız tiyatroda seyirciyi çoğu zaman işin üretiminden sonra, iletişim ve satış aşamasında düşünmeye başladığımızı gözlemliyorum. Oyun ortaya çıkıyor, afiş hazırlanıyor, bilet satışa açılıyor ve bundan sonra “Bu oyunu seyirciye nasıl ulaştıracağız?” sorusu geliyor. Belki seyirciyle ilişki yalnızca satış aşamasında başlayan bir ilişki olmamalı. Üstelik burada yalnızca sanatçılara sorumluluk yüklemek de kolaycılık olur. Bağımsız tiyatroda sanatçı çoğu zaman aynı anda üretici, yapımcı, sosyal medya yöneticisi, pazarlamacı ve bilet satıcısı olmaya çalışıyor. Seyirci geliştirme ise bunların arasında sıkışıp kalıyor.
Belki bizim yalnızca seyirci problemimiz yok.
Seyirci hakkında bilgi problemimiz de var. O yüzden bu yazının sonunda “Bağımsız tiyatro şunları yapmalı” diye beş maddelik bir çözüm listesi çıkarmak istemiyorum.
Çünkü doğru teşhisi koyduğumuzdan emin değilim.
Bunun yerine önce sormayı teklif ediyorum.
Düzenli olarak tiyatroya giden insana da; tiyatroyu hayatının doğal bir parçası olarak görmeyen ama bir arkadaşı çağırdığında, sevgilisi bilet aldığında ya da sosyal çevresinden gelen bir davetle kendini bir oyunda bulan insana da; uzun zamandır bağımsız bir tiyatronun kapısından hiç girmemiş olana da. Çünkü yalnızca zaten tiyatroya gelenleri dinlersek, büyük ihtimalle yine zaten tanıdığımız seyirciyi tarif etmiş oluruz. Asıl merak edilmesi gerekenlerden biri belki de tiyatroya kendi kendine gitmeyi hiç düşünmeyen ama doğru karşılaşma olduğunda bundan keyif alabilecek o çok daha geniş kesim. Son bir yılda istediğiniz kadar tiyatroya gidebildiniz mi? Gidemediyseniz neden?
Bir oyun seçerken sizi en çok ne etkiliyor? Fiyat mı, konu mu, oyuncu mu, arkadaş tavsiyesi mi, mekân mı, oyunun size başka bir deneyim vaat etmesi mi?
Tiyatroya geldiğinizde ne arıyorsunuz? Eğlenmek mi, düşünmek mi, şaşırmak mı, duygulanmak mı, gündelik hayattan bir süre uzaklaşmak mı?
Bugünkü bilet fiyatları görmek istediğiniz oyunlar arasında seçim yapmanıza neden oluyor mu?
Tiyatroların temsil günleri ve saatleri hayatınıza gerçekten uyuyor mu?
Bir oyundan çıktıktan sonra o tiyatroyla ilişkinizin devam etmesini ister misiniz?
Tiyatroda en son ne zaman “Bunun böyle yapılabileceğini düşünmemiştim” dediniz? Bu soruları “Ne isterseniz onu sahneleyelim” diye sormuyorum.
Karşımızda kimin oturduğunu anlamak için soruyorum.
Bağımsız tiyatroya gittiğinizde ne olmasını isterdiniz? Kaynakça Türkiye İstatistik Kurumu, Sinema ve Gösteri Sanatları İstatistikleri 2024. Türkiye’de tiyatro seyircisi, eser ve gösterim sayılarına ilişkin resmi istatistikler. Kaynak
İstanbul Planlama Ajansı, İstanbul Barometresi – Temmuz 2026: İstanbul’da Kültür ve Eğlence Alışkanlıkları. Kültür-sanata katılım, ekonomik engeller ve eğlence harcamaları üzerine İstanbul araştırması. Kaynak
Nilşah Çavdar, Segmenting the Theatre Audience: A Study in İstanbul, Marmara Üniversitesi, 2017. İstanbul’daki tiyatro seyircisinin profili, motivasyonları ve seyirci ilişkileri üzerine araştırma. Kaynak
National Theatre – War Horse Education Pack: yapımın yaratıcı yapısı, kuklacılık dili, Topthorn’un ölüm anı ve Handspring bilgileri için. Kaynak
National Theatre Archive / Catalogue – War Horse: 2007 prömiyeri, Olivier Theatre, yönetmenler, uyarlayan yazar gibi yapım künyesi için. Kaynak




Yorumlar